Kawa

Kawa (Coffea L.), należąca do rodziny marzanowatych (Rubiaceae Juss.), jest niedużym, wiecznie zielonym drzewem lub dużym krzewem, wysokości 3—6 m (w uprawie). Liście są skórzaste, ciemnozielone. Kwitnienie zaczyna się w 3 roku życia roślin. Kwiaty są obupłciowe, białe, o 5 zrośniętych płatkach korony, pachnące. Pręcików 5, słupek 1. Dojrzewanie owoców trwa 8—12 miesięcy. Owocem jest pestkowiec czerwony, czarny, czarnonie- bieski, rzadko żółty, wielkości wiśni, z dość soczystą, jadalną owocnią. W każdym owocu znajdują się dwie pestki owalne, spła¬szczone z jednej strony (tzw. ziarna kawy).
Rodzaj ten obejmuje 40—60 gatunków rosnących dziko głównie w tropikalnej Afryce, na Madagaskarze i wyspach Maskarenach. Znaczenie gospodarcze mają tylko niektóre gatunki z sekcji Coffea. Około 90% zbiorów globalnych dostarczają odmiany kawy arabskiej (C. arabica L., 2n = 22, 33, 44, 66, 88), około 10% — kawa liberyjska . Kawa arabska rośnie w południowo-zachodniej części Etiopii i w wielu krajach tropikalnych. Jej wysokość wynosi 5—8 m. C. canephora okazała się gatunkiem najodporniejszym na choroby i najwytrzymalszym na nie sprzyjające warunki klimatyczne. Uprawiana jest na dużą skalę w Indonezji. Kawa liberyjska pochodzi z wybrzeży Oceanu Atlantyckiego w Afryce Zachodniej, z rejonów Liberii, Gwinei, Nigerii, Konga i Angoli. Osiąga wysokość 10 m. Owoce są podobne do owoców kawy arabskiej, ale nieco większe. Aromat napoju jest słabszy.
Nazwa kawy pochodzi od południowo-etiopskiej prowincji Kaffy, gdzie do dziś zachowały się naturalne leśne zarośla kawy arabskiej. Z Etiopii kawa dostała się w XIII—XIV w. na Półwysep Arabski do Jemenu, który obecnie dostarcza najlepszej jakościowo kawy jemeńskiej (w tym znakomitej kawy zwanej mocca). Prawdopodobnie w Jemenie wynaleziono napój — kawę, która stała się napojem Beduinów i wędrowców z karawan, obecnie zaś ulubionym napojem Amerykanów i Europejczyków. W 1658 r. Holendrzy zawieźli krzewy kawowe na Cejlon, w 1690 i 1699 r. — na Jawę,skąd uprawa rozprzestrzeniła się na inne wyspy Archipelagu Sundajskiego. W Gujanie Francuskiej założono pierwszą plantację w 1719 r.; stąd potajemnie wywieziono kawę do Brazylii. Wiek XVIII upamiętnił się rozprzestrzenieniem kawy w całej strefie tropikalnej.
Europa dowiedziała się o kawie w 1592 r., gdy włoski lekarz i botanik Prosper d’Alpino, towarzyszący weneckiemu poselstwu do Egiptu, opisał napój kawę jako środek leczniczy.
Znaczenie gospodarcze i lecznicze. Znajdujące się w handlu na-siona kawy zawierają około 11% wody. 11% tłuszczu, 13% białek i 0,3—2,5% kofeiny (średnio 1,3%). Nasiona służą do sporządzania napoju i pozyskiwania kofeiny. W niektórych krajach tropikal¬nych napój przygotowują także z podprażonych i zmielonych liś¬ci. W Afryce parzą niekiedy liście jak herbatę. Do ZSRR importuje się surowe nasiona, które na miejscu są prażone (palone) i mielo¬ne. Podczas palenia nasion tworzy się kafeol (zespół substancji aromatycznych), nadający napojowi swoiste, nieporównywalne smak i aromat, sacharoza zaś ulega karmelizacji z tworzeniem się karmelu, który nadaje nasionom barwę ciemnobrązową, a napojo¬wi — brązową. W handlu detalicznym znajdują się głównie na¬siona kawy palone (całe lub zmielone). Dużą popularnością cieszy się „kawa rozpuszczalna”, otrzymywana z nasion C. canephora, odpowiedniejszyeh -ze względów technologicznych od nasion kawy arabskiej. Wartość spożywcza-kawy polega na jej charakterysty¬cznych zaletach smakowych i właściwości przejściowego zwiększa¬nia zdolności do pracy i aktywności twórczej. Zawiera mniej ko¬feiny niż herbata, jednakże silniej aktywizuje procesy fizjologicz¬ne, ponieważ stężenie kofeiny w napoju jest większe.
Słodki miąższ pestkowców kawy jest jadalny, a smakiem przy-pomina nieco owoce dzikiej róży; w Afryce służy do wyrobu na¬pojów alkoholowych. Odpady powstające przy pozyskiwaniu na¬sion (do 60% plonu) stanowią nawóz bogaty w wapń, fosforany i kwas fosforowy. Lecznictwo ludowe w krajach tropikalnych za¬leca nasiona przy zatruciach opium, cholerze i innych chorobach.
W medycynie stosuje się kofeinę najczęściej w postaci jej soli kompleksowej z benzoesanem sodu w razie przytłumienia ośrod-kowego układu nerwowego (dla zwiększenia psychicznej i fizycznej zdolności do pracy), zatruć narkotykami, niewydolności układu sercowo-naczyniowego- i skurczach naczyń mózgu (migreny). Kofeina wchodzi także w skład preparatów leczniczych: Askafenu, Nowomigrofenu, Nowocefalginu, Pirameinu, Citramonu, Kofeta- minu i Koffenu.
Kofeiny nie wolno używać dzieciom, osobom w podeszłym wie¬ku oraz w przypadkach zwiększonej pobudliwością bezsenności, nadciśnienia, stwardnienia tętnic, organicznych schorzeń układu
sercowo-naczyniowego, nieżytu żołądka i choroby wrzodowej żołądka.
W weterynarii podaje się kofeinę zwierzętom, których chorobie towarzyszą osłabienie oddechu i spadek ciśnienia krwi, przy ostrej niewydolności układu sercowo-naczyniowego, przytłumieniu ośrodkowego układu nerwowego i zatruciu narkotykami. Czystą kofeinę przepisuje się do wewnątrz w postaci pigułek, kęsów, czyli bolusów (lekarstw o konsystencji miękkiego chleba lub papek), a 10—20-procentowe roztwory soli kofeiny — w postaci zastrzy¬ków podskórnych.
Rozmnażanie i agrotechnika. Kawa nie znosi przymrozków ani dłuższego spadku temperatury poniżej 10—12°C. Optymalna tem-peratura wzrostu wynosi 18—22°C, optymalna suma opadów — 1400 mm. Najlepsze wyniki uzyskuje się na głębokich, luźnych glebach.
Siew na miejsce stałe praktykowany jest tylko w Brazylii. W szkółce sieje się na obficie nawiezionych i starannie upra¬wionych zagonach. Na 1 m2 zagonu wysiewa się około 1000 nasion. Wschody pojawiają się po 1—2 miesiącach; zacienia się je za po¬mocą lekkiego, przepuszczalnego daszku. Stosuje się również roz¬mnażanie wegetatywne za pomocą odkładów, sadzonek i szcze¬pienia kawy arabskiej na kawie liberyjskiej.
Na 1 ha plantacji sadzi się 1000—1150 siewek 6—8-miesięcznych w rozstawie od 2X2,5 do 5X5 m. Rozmiary dołków do sadzenia wynoszą od 30X30 cm do 90X90 cm przy głębokości 30—90 cm. W jeden dołek sadzi się od 1 do 6 roślin, zależnie od kraju.
Pielęgnowanie polega na odchwaszczaniu, zastępowaniu sie¬wek, które się nie przyjęły, nowymi, formowaniu koron i cięciu, nawożeniu oraz ściółkowaniu międzyrzędzi. Powszechnie stosuje się obornik (40—50 t na 1 ha), corocznie stosuje się nawozy mine¬ralne (20—60 kg azotu, fosforu i potasu na 1 ha) oraz nawozy zielone. Wszędzie praktykuje się zacienianie młodych roślin ga¬tunkami z rodziny motylkowatych — Cajanus indicus Spreng., krotalarią (Crotalaria juncea L.), Sesbania lub kukurydzą i in., a dorosłych krzewów — wysokimi drzewami (głównie z rodziny motylkowatych), które również należy pielęgnować.
Pierwszy plon uzyskuje się zwykle z krzewów 4-letnich, w pełnię owocowania kawa wchodzi w 5—6 roku. Owoce zbiera się ręcznie, zwykle kilkakrotnie. W związku z niejednoczesnym dojrzewaniem owoców na plantacji okres zbiorów trwa kilka miesięcy. Owoce zbiera się bez szypułek. Następnie po usunięciu miąższu i twardego endokarpu suszy się nasiona na słońcu (czasem 1—2 miesiące) lub w suszarni w temperaturze 50—60°C. Jeden kilogram nasion kawy arabskiej otrzymuje się z mniej więcej 5 kg świeżych owoców. Plon kawy arabskiej wynosi 300—500 kg z 1 ha (rekordowe plony w Brazylii dochodzą do 5—6 ton). Średni plon z jednego krzewu wynosi 400—600 g; za dobry uważa się plon od 1 do 2 kg. Wczesnym dojrzewaniem i wyjątkowo dużą plennością odznacza się brazylijska odmiana Mundonowo.
Plantację kawy eksploatuje się przeciętnie do 20 lat, ale znane są plantacje owocujące, które mają już 100 lat.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *